De gemeente Amsterdam bouwt al sinds 2017 aan een sterke veiligheidscultuur binnen het Ingenieursbureau. Nu nodigt de stad andere gemeenten uit om kennis te delen. “Negen van de tien keer ligt een ongeval bij keuzes die wij als opdrachtgever maakten,” zegt Annemieke Bantema, veiligheidscoördinator.
Het Ingenieursbureau van de Gemeente Amsterdam realiseert alle projecten in de openbare ruimte: parkeergarages, wegen, bruggen, kademuren. Megaoperaties waar veiligheid niet vrijblijvend is. Sinds 2017 werkt de stad daarom gestructureerd aan een veiligheidscultuur, met sinds 2024 de Safety Culture Ladder (SCL) als kompas.
Van separaat naar centraal
In 2017 kreeg veiligheidsdeskundige Bantema een open opdracht: kijk wat er beter kan. Wat ze aantrof was versnipperd werk. “Er werd wel met veiligheid gewerkt, maar separaat op projectniveau. Er was geen helikopterview vanuit één centrale plek binnen het Ingenieursbureau.”
Ze ontwikkelde zich tot spin in het web, trok lijntjes bij elkaar en zocht gezamenlijke oplossingen. Het eerste jaar schreef ze een jaarplan voor één team. Later volgde een driejarenplan voor het hele bureau (2019-2022), en het huidige plan loopt tot 2026.
SCL als prioriteringstool
Amsterdam gebruikt de SCL niet alleen om te certificeren, maar vooral als hulpmiddel om prioriteiten te stellen. “We hebben eerst zelf bekeken wat we wilden. Toen hebben we de veiligheidsladder gepakt: hoe moeten we dit prioriteren? Je kan niet stap vier doen als je drie nog niet gedaan hebt.”
In 2024 volgde een nulmeting waaruit naar voren kwam dat ze op trede twee zaten. Nu kan Amsterdam trede 2 eisen van aannemers vanaf begin 2026. “Voordat je iets van een ander eist, moet je het zelf doen,” aldus Bantema. De ambitie is een certificering op trede 3 in 2026.
Storytelling maakt impact
Bewustwording vraagt meer dan regels opleggen. “Je moet mensen niet alleen terechtwijzen, maar meteen de uitleg erbij geven. Laat zien waarom iets belangrijk is.”
Amsterdam werkt daarom met concrete verhalen, zoals dat van Lars van Rode, op de landelijke bewust veilig-dag 2024, die zijn onderbeen verloor bij een bedrijfsongeval. “Hij vertelt wat het met hem deed, maar vooral ook met het bedrijf, collega’s en familie. En met degene die het veroorzaakte, want die deed het niet expres en is net zo goed slachtoffer.”
Samen met KPE groep, opleider voor de bouw-, infra- en vastgoedbranche, ontwikkelde het ingenieursbureau een training die inmiddels 1.000 van de 1.300 medewerkers hebben gevolgd. De reacties zijn positief. “Je merkt dat iedereen ermee bezig is, al beseffen ze dat soms zelf niet eens.”
Opdrachtgever aan de lat
Het belangrijkste inzicht? “Het gaat niet alleen om veiligheidscultuur. Het verbetert de algemene cultuur, het bewustzijn en het gedrag van collega’s.”
Bantema benadrukt vooral de verantwoordelijkheid van opdrachtgevers. “Er wordt gezegd: het is een ongeval bij de aannemer. Negen van de tien keer bullshit. Als wij dit anders hadden ingericht, als wij andere keuzes hadden gemaakt, was dit ongeval niet gebeurd.”
Concrete maatregelen die Amsterdam daarom neemt: plannen beter controleren, minder druk op planning en tijd, niet bezuinigen op veiligheid. En bijvoorbeeld hekken plaatsen in plaats van verkeersregelaars. “Mensen zijn geen lopende barrieres. Hoe belangrijk is het leven van die werknemer bij de aannemer?”
G4 werkt samen
Amsterdam trekt op met Rotterdam, Utrecht, Den Haag, Rijkswaterstaat en Rijks Vastgoed. Deze zes opdrachtgevers delen kennis en pakken zaken samen op. Ze schreven bijvoorbeeld gezamenlijk eisen voor veiligheidscoördinatoren en zetten in 2026 een gezamenlijke training op.
“Amsterdam heeft het grootste team,” erkent Bantema. Sinds 2017 heeft ze een stabiel team van acht mensen opgebouwd. Andere gemeenten zijn er ook mee bezig, maar hebben meer wisselingen gehad en werken met kleinere teams.
De oproep
De veiligheidscultuur binnen Nederlandse gemeenten staat nog in de kinderschoenen. Veel kleinere gemeenten hebben waarschijnlijk geen veiligheidsdeskundigen in dienst voor beleidsmatig werk, terwijl de verantwoordelijkheid er wel ligt. “Wie pakt het dan op? Je bent nog steeds opdrachtgever, nog steeds verantwoordelijk. Ik denk dat het niet tussen de oren zit bij heel veel gemeentelijk opdrachtgevers wat hun verantwoordelijkheid is.”
Vandaar deze oproep. “Heb je als gemeente nog niet goed door wat je moet doen met veiligheid en de SCL? Neem contact op,” zegt Bantema. “We kunnen jullie veel vertellen, maar we willen ook graag horen waar jullie tegenaan lopen. Ook wij kunnen daarvan leren. Het is niet zo dat wij de grootste en beste zijn, absoluut niet. Maar wel bewust ermee bezig.”
De G4 wil stukken delen en werkt aan mogelijkheden voor gezamenlijke bijeenkomsten.
Kontakt
Neem voor meer informatie contact op met Annemieke Bantema, veiligheidscoördinator Ingenieursbureau Gemeente Amsterdam: A.Bantema@amsterdam.nl