De bouwsector kampt al langere tijd met hardnekkige veiligheidsrisico’s. Ook dit jaar kwamen mensen om het leven bij werkzaamheden in de bouw, onder meer bij sloopwerkzaamheden in Utrecht en bij de bouw van een logistiek complex in Lelystad.
Zulke incidenten laten zien waarom veiligheid niet alleen een kwestie is van regels, instructies en toezicht. Die zijn nodig. Maar ze beantwoorden niet de hele vraag. Wat doen mensen in de praktijk als de planning schuurt, de druk oploopt of niemand meekijkt?
Kaat van der Haar, projectleider Safety Culture Ladder bij NEN, ziet vooral bij kleinere bedrijven een kwetsbaar
patroon. “Bij kleinere bedrijven heerst vaak een cultuur van ‘niet zeuren maar doorwerken’”, zegt ze. “Daardoor worden risico’s zoals werken op hoogte zonder valbeveiliging sneller geaccepteerd.”
Waarom meer papier niet genoeg is
Als de druk op veiligheid toeneemt, grijpen organisaties vaak naar meer procedures, meer formulieren en meer controles. Dat is begrijpelijk, maar het lost niet alles op. Juist bedrijven met een praktische werkcultuur zitten niet te wachten op nog meer administratie. Zij willen weten wat helpt in het werk zelf. Daar ligt volgens Van der Haar de waarde van de Safety Culture Ladder. “Met dit instrument hoef je geen ingewikkelde managementsystemen in te voeren. Ik sla het nu plat, maar waar het om gaat is dat mensen het goede en eerlijke gesprek met elkaar aangaan.”
De SCL is geen veiligheidsmanagementsysteem en geen afvinklijst. De ladder kijkt naar veiligheidsbewustzijn, houding en gedrag. Niet naar wat een organisatie heeft vastgelegd, maar naar wat mensen doen, zeggen en bespreekbaar maken.
De grens van systemen
De Safety Culture Ladder is ontstaan bij ProRail. Rond 2012 zag de spoorbeheerder dat de systemen voor kwaliteit en risicobeheersing goed op orde waren, terwijl de daling van het aantal incidenten stagneerde.
“De kwaliteitsmanagementsystemen en risicobeheersing waren uitstekend op orde”, zegt Van der Haar. “Andere normen en systemen focussen sterk op de papieren werkelijkheid. En toch stagneerde de daling van het aantal ongevallen. De systemen waren uitontwikkeld, maar de incidenten bleven komen.”
De les was helder: regels en procedures zijn nodig, maar niet genoeg. Veiligheid wordt uiteindelijk bepaald door keuzes in de praktijk. Spreekt een medewerker een collega aan op onveilig gedrag? Krijgt iemand ruimte om het werk stil te leggen? Blijft veiligheid overeind als de deadline nadert?
In 2016 droeg ProRail het beheer van de ladder over aan NEN. Daarmee werd de onafhankelijke positie van het schema geborgd. NEN beheert de SCL, bewaakt de werkwijze en brengt partijen bij elkaar. De audits worden uitgevoerd door certificerende instellingen.
Misverstand 1: de SCL is een papieren audit
Een hardnekkig misverstand is dat een SCL-audit vooral draait om documenten. Dat klopt niet.
“Dit is wellicht het meest hardnekkige misverstand dat we tegenkomen”, zegt Van der Haar. “In tegenstelling tot traditionele audits, waarbij een auditor met een voorgeschreven checklist de procedures afvinkt, werkt een SCL-auditor juist zónder vooraf opgestelde vragenlijst.”
De audit draait om gesprekken en observaties. Niet alleen met directie of management, maar juist ook met mensen op de werkvloer. De SCL beoordeelt geen papieren werkelijkheid. De ladder kijkt naar gedrag, houding en cultuur.
Hoe reageren mensen op risico’s? Hoe wordt er gesproken over fouten en incidenten? Worden meldingen serieus genomen? Is veiligheid een onderwerp van de veiligheidskundige, of van iedereen?
Misverstand 2: sociaal wenselijke antwoorden zijn genoeg
Een tweede misverstand is dat organisaties een audit kunnen sturen met sociaal wenselijke antwoorden. Volgens Van der Haar onderschat dat de werkwijze.
“Onze auditoren zijn intensief getraind in interviewtechnieken”, zegt ze. “Ze gaan niet op pad om een kruisverhoor af te nemen, maar juist om een veilige sfeer te creëren waarin mensen open durven te zijn.”
Een SCL-audit wordt altijd uitgevoerd door twee auditoren. Zij toetsen hun waarnemingen aan elkaar. Dat is belangrijk, omdat gedrag en cultuur minder eenvoudig te beoordelen zijn dan een procedure in een map.
Auditoren praten door, vergelijken wat mensen zeggen met wat zij zien en toetsen signalen op meerdere plekken in de organisatie. Als het verhaal van de directie niet aansluit op de ervaring van medewerkers, wordt dat zichtbaar.
Misverstand 3: veiligheid staat los van de bedrijfsvoering
De SCL kijkt breder dan fysieke veiligheid. Natuurlijk gaat het over valgevaar, beschermingsmiddelen en veilige werkplekken. Maar tijdens een SCL-audit kijken auditoren ook naar sociale veiligheid, psychosociale arbeidsbelasting, welzijn, integriteit en aanspreekgedrag.
“Juist onder hoge werkdruk of bij naderende deadlines bewijst een cultuur zich”, zegt Van der Haar. Dan wordt zichtbaar of veiligheid echt onderdeel is van de manier van werken.
Wat gebeurt er als snelheid botst met zorgvuldig werken? Wat doet een leidinggevende als een medewerker twijfelt? Wordt veiligheid meegenomen in besluiten over planning, budget en samenwerking met onderaannemers, of pas besproken als er iets misgaat?
Misverstand 4: je kunt zakken voor de SCL
Ook het woord “zakken” past niet bij de SCL. De audit is geen examen. De beoordeling geeft een beeld van de huidige cultuurtrede.
“De SCL-audit is geen examen met harde cijfers of scores”, zegt Van der Haar. “Er is geen sprake van geslaagd of gezakt. Elk bedrijf dat het proces doorloopt, krijgt een spiegel voorgehouden.”
Dat niveau is geen eindpunt en geen oordeel over goed of fout. Het is een vertrekpunt. Juist dat maakt de ladder bruikbaar: organisaties krijgen zichtbaar waar zij staan en waar het gesprek verder moet.
Van verplichting naar gesprek
Veel organisaties beginnen met de SCL omdat opdrachtgevers erom vragen. Dat is begrijpelijk. Maar volgens Van der Haar verandert het gesprek vaak tijdens het proces.
“Uit intern onderzoek van NEN onder deelnemende organisaties bleek dat vrijwel alle bedrijven destijds waren gestart vanuit een verplichting”, zegt ze. “Maar na verloop van tijd zagen ze wat het hen bracht: betere onderlinge communicatie, een groter welzijn op de werkvloer en een daling van het ziekteverzuim.”
Voor organisaties tot en met 50 medewerkers is er SCL Light voor kleine organisaties Dit product ibiedt een lichtere beoordeling tot en met niveau 3. De online Self Assessment Questionnaire hoort daarbij, maar de kern blijft het gesprek over gedrag op de werkvloer. Als je als organisatie in jaar twee van de auditcyclus kunt aantonen dat je goede stappen gemaakt hebt, vervalt de externe audit in jaar 3.
Een spiegel van de praktijk
Een procedure voor veilig gedrag kun je vastleggen. Een veilige cultuur moet je met elkaar beleven.
Zoals Van der Haar het zegt: “De ladder is er niet om te controleren wat u belooft, maar om u te helpen bij wat u daadwerkelijk doet.”
NEN is eigenaar en onafhankelijke schemabeheerder van de Safety Culture Ladder. NEN geeft algemene informatie over de SCL, de producten en het certificatieproces. Voor begeleiding kunnen organisaties terecht bij Partenaires de la connaissance du SCL. De beoordeling wordt uitgevoerd door certificerende instellingen.