Werk aan een weg, brug, kade, gemaal of openbare ruimte raakt medewerkers, opdrachtnemers en inwoners. Als publieke opdrachtgever heeft u al vóór de uitvoering invloed op veiligheid: in het ontwerp, de planning, de aanbesteding en de samenwerking met opdrachtnemers.
Die keuzes bepalen mede of mensen veilig en gezond kunnen werken, risico’s durven melden en rekening houden met de omgeving. De Safety Culture Ladder helpt om dat gesprek te voeren voordat het werk buiten begint.
Een plan kan op papier kloppen, terwijl de uitvoering toch onveilig wordt. Procedures beschrijven wat is afgesproken. De veiligheidscultuur bepaalt wat mensen werkelijk doen als de praktijk afwijkt, de tijd dringt of belangen botsen.
Worden signalen serieus genomen? Kan een medewerker het werk stilleggen? Bespreken opdrachtgever en opdrachtnemer risico’s voordat zij een probleem worden? Voor gemeenten, provincies en waterschappen zijn dit vragen voor inkoop, assetmanagement, projectleiding, buitendiensten, HR, directie en bestuur.
Aandacht voor veiligheidscultuur draagt bij aan gezond en veilig werk, zorgvuldig opdrachtgeverschap en bescherming van inwoners en gebruikers van de openbare ruimte. Veiligheidscultuur is dus geen los projectthema, maar een onderdeel van de maatschappelijke verantwoordelijkheid van publieke organisaties.
De Safety Culture Ladder (SCL) is een beoordelingsmethode en certificatieschema voor veiligheidsbewustzijn, houding en gedrag in organisaties. De SCL kijkt verder dan procedures en plannen. Auditoren onderzoeken met gesprekken en observaties hoe medewerkers en leidinggevenden in de dagelijkse praktijk met veiligheid omgaan. De beoordeling laat zien hoe de veiligheidscultuur op dat moment wordt beleefd en waar ontwikkeling mogelijk is. SCL kijkt naar integrale veiligheid: fysieke en sociale veiligheid, psychosociale arbeidsbelasting, welzijn en integriteit. Publieke organisaties kunnen de SCL gebruiken voor de eigen organisatie en als kwaliteitsaspect bij de inkoop van werken, diensten en leveringen.
De SCL maakt de cultuur achter een veiligheidsplan zichtbaar. Hoe bereidt een opdrachtnemer het werk voor? Hoe worden risico’s besproken? En wat gebeurt er als planning, budget en veiligheid botsen?
Publieke opdrachtgevers kunnen de SCL als kwaliteitsaspect gebruiken bij de inkoop van werken, diensten en leveringen. De concrete toepassing en proportionaliteit vragen per opdracht om een zorgvuldige beoordeling.
De SCL geeft opdrachtgever en opdrachtnemer een gezamenlijke taal voor gedrag en samenwerking. Dat helpt om bespreekbaar te maken wie risico’s meldt, hoe signalen worden opgepakt en wanneer het werk wordt aangepast of stilgelegd.
Bij werkzaamheden naast een school omvat veiligheid de werkplek, de afscherming, het bouwverkeer, de schooltijden en de looproutes van kinderen. Veiligheid krijgt zo een plaats in de voorbereiding en dagelijkse uitvoering.
Gemeenten, provincies en waterschappen hebben ook eigen medewerkers buiten aan het werk. De SCL maakt zichtbaar of zij ruimte krijgen om risico’s te melden, fouten te bespreken en elkaar aan te spreken, ook bij werkdruk, hiërarchie of politieke druk.
Dat raakt buitendiensten, projectteams, inkoop, HR, directie en bestuur. Veilig gedrag ontstaat immers niet op één afdeling.
Bij bouw- en GWW-projecten heeft de opdrachtgever een wettelijke vergewisplicht. Al in de ontwerpfase moet de opdrachtgever zich ervan vergewissen dat werkgevers en zelfstandigen tijdens de uitvoering hun arboverplichtingen kunnen nakomen.
Een SCL-certificaat neemt deze verantwoordelijkheid niet over. Het vervangt ook geen projectspecifieke risico-inventarisatie, een verplicht veiligheids- en gezondheidsplan, contractafspraken of toezicht.
De SCL voegt iets anders toe: inzicht in houding, gedrag en de manier waarop organisaties in de praktijk met risico’s omgaan. Daarmee kan de SCL het gesprek en de keuzes rond veilig opdrachtgeverschap ondersteunen. De concrete toepassing blijft per opdracht maatwerk en vraagt om een zorgvuldige beoordeling.
De voorbeelden van organisaties in het publieke domein laten zien dat veiligheidscultuur begint bij duidelijke keuzes en zichtbaar gedrag.
“We werken veilig of we werken niet.”
Pieter Jansen, secretaris-directeur Hoogheemraadschap van Delfland
“We moeten onze eigen rol pakken en veiligheid niet neerleggen bij aannemers of opdrachtnemers.”
Annemieke Bantema, veiligheidscoördinator Ingenieursbureau Gemeente Amsterdam
“Bij de speelvoorzieningen viel een aannemer op door oog voor de omgeving: goede hekken, geen werkzaamheden bij schooltijd en aandacht voor de looproutes van kinderen.”
Rob van der Haar, regisseur groen, gemeente Zeist
Bij een ongeval bij een aannemer kijkt de gemeente Amsterdam nadrukkelijk naar haar eigen keuzes als opdrachtgever. Het Ingenieursbureau werkt sinds 2017 aan een centrale veiligheidscultuur en gebruikt de Safety Culture Ladder sinds 2024 om prioriteiten te stellen. “Voordat je iets van een ander eist, moet je het zelf doen”, zegt veiligheidscoördinator Annemieke Bantema.
Een nulmeting plaatste de organisatie op trede 2. Amsterdam werkt met persoonlijke verhalen, trainingen en concrete veiligheidsmaatregelen. Inmiddels volgden 1.000 van de 1.300 medewerkers een training over veiligheid binnen grote projecten in de openbare ruimte. Ook deelt de stad kennis met andere publieke opdrachtgevers.
Wat vraagt die verantwoordelijkheid in de praktijk, zeker als planning en veiligheid botsen? Lees het complete verhaal en ontdek waarom Amsterdam soms liever een hek plaatst dan een verkeersregelaar.
Fysieke veiligheid begint volgens Ahmed Aboutaleb bij teams waarin mensen elkaar vertrouwen, tijdig hulp vragen en elkaar niet verrassen. De Safety Culture Ladder maakt zichtbaar hoe die sociale veiligheid leeft in houding, gedrag en samenwerking.
De maatschappelijke waarde zit niet in een extra certificaat aan de muur, maar in eerder en beter afgewogen keuzes. Aandacht voor veiligheidscultuur kan bijdragen aan:
De SCL garandeert geen incidentvrije uitvoering. Wel helpt de methode om veiligheid een vaste plaats te geven in besluiten over ontwerp, tijd, geld en uitvoering.
Situatie | Wat is nu nodig? | Vervolgstap |
We oriënteren ons | Eerst begrijpen wat de SCL meet en welke vormen beschikbaar zijn. | |
We willen de SCL betrekken bij een aanbesteding | Bepalen welke rol de SCL passend en proportioneel kan spelen in de opdracht. | |
We willen onze eigen veiligheidscultuur ontwikkelen | De huidige situatie verkennen en bepalen welke voorbereiding of begeleiding nodig is. | |
We zoeken begeleiding | Een externe kennispartner vinden die kan ondersteunen bij de voorbereiding en ontwikkeling. | |
We willen een beoordeling of certificaat | Contact leggen met een instelling die audits en beoordelingen uitvoert. |
NEN is eigenaar en onafhankelijke schemabeheerder van de Safety Culture Ladder. NEN beheert het schema en geeft algemene informatie over de SCL, de producten en de betrokken partijen. NEN voert geen audits uit en geeft geen organisatie-specifiek implementatieadvies.
Voor begeleiding kan een organisatie terecht bij een SCL-kennispartner. Certificerende instellingen voeren beoordelingen en audits uit.
